San Servolo – „Wyspa Szaleńców” – Moja włoska l'avventura

Wenecja to miasto, o którym napisano już bardzo wiele, a mimo to wciąż można o nim pisać dalej. Dla stałych czytelników mojego bloga nie będzie zaskoczeniem, że pomijam opisy najbardziej oczywistych miejsc i zamiast tego skupiam się na tych mniej znanych lub rzadziej opisywanych.

Jeśli czytaliście wcześniejszy wpis o wyspie Wyspa San Lazzaro degli Armeni w Wenecji, to zapraszam teraz, tuż obok, na wyspę San Servolo.

Wyspa San Servolo położona jest w południowej części laguny i zajmuje powierzchnię około 0,05 km². Można się na nią dostać, korzystając z vaporetto linii 20. Miejsce to znane jest przede wszystkim ze swojej historii. Poza obecnością średniowiecznego zakonu, przez kilka wieków pełniło funkcję „szpitala psychiatrycznego”. Ujmuję to określenie w cudzysłowie, ponieważ w czasach, gdy powstał tu przytułek, nie istniało jeszcze pojęcie psychiatrii w dzisiejszym rozumieniu tego słowa.

Historia wyspy

Wyspa uchodzi za jedną z najstarszych na lagunie, na której pojawiła się osada zakonna. Pierwsze wzmianki pochodzą z początku IX wieku, kiedy funkcjonowali tu benedyktyni. Przez kolejne stulecia miejsce to cieszyło się prestiżem i było wykorzystywane przez różne zgromadzenia zakonne, aż do 1615 roku, kiedy benedyktynki zostały przeniesione, a wyspę przeznaczono na magazyn zboża.

Sytuacja zmieniła się w 1630 roku, gdy Wenecję dotknęła epidemia dżumy, o której wspominałem już w innym wpisie Wenecja – miejsca m(nie)j znane. Część 1. Wówczas San Servolo zaczęła pełnić funkcję schronienia dla osób dotkniętych zarazą. Siedemnaście lat później, w 1647 roku, wyspę przekazano pod opiekę grupie mniszek – benedyktynek, dominikanek i franciszkanek z wyspy Candia.

W 1716 roku podjęto decyzję o rozwiązaniu zgromadzenia. Wynikało to z potrzeby utworzenia szpitala wojskowego dla rannych żołnierzy po walkach z Turkami.

Jak wynika z tej historii, „la fusta” była stosowana przede wszystkim wobec najbiedniejszych – osoby zamożne nie trafiały w ten sposób do izolacji. Za pierwszego „bogatego wariata” uznaje się Messera Stefani, który został umieszczony – na własny koszt – w szpitalu wojskowym na wyspie.

Po likwidacji „fusty” przez pewien czas obok szpitala wojskowego funkcjonował azyl dla osób uznawanych za szalone. Przełom nastąpił w 1809 roku, kiedy szpital wojskowy został całkowicie przeniesiony, a wyspa San Servolo zaczęła pełnić funkcję oficjalnego męskiego azylu Wenecji. Funkcjonowała w tej roli przez ponad 250 lat, zyskując przydomek „Wyspa Szaleńców”.

W latach 1804–1872 przyjmowano tam również kobiety, które później zaczęto kierować na wyspę San Clemente, gdzie działał żeński szpital psychiatryczny. Kobiety ponownie zaczęto przyjmować na San Servolo dopiero w 1935 roku. Na początku XX wieku wyspa stała się przedmiotem krytyki po kontroli komisji, która wskazała na niski poziom higieny oraz stosowanie przymusu bezpośredniego wobec pacjentów o charakterze uznawanym za przestarzały.

Po przeprowadzonej kontroli warunki w szpitalu uległy poprawie i placówka funkcjonowała aż do 1978 roku. Wtedy, w związku z wprowadzeniem ustawy Basaglii, szpital psychiatryczny został zamknięty.

Aby zachować dokumentację i pamięć o historii tego miejsca, powołano Instytut Badań i Studiów nad Marginalizacją Społeczną i Kulturową. Zgromadzono w nim m.in. albumy fotograficzne oraz dokumentację medyczną pacjentów z lat 1874–XX wiek. Biblioteka instytutu obejmuje również zbiory przekazane przez szpitale na wyspach San Servolo i San Clemente.

Prowincja Wenecja, obecnie Miasto Metropolitalne Wenecji, zachowała prawo własności do wyspy. W latach 90. XX wieku rozpoczęto prace związane z jej renowacją architektoniczną. Działania te prowadzono za pośrednictwem spółki San Servolo srl, zajmując się zabezpieczeniem zabudowy i przywracaniem jej funkcji.

Muzeum Azylu

Muzeum Przytułku San Servolo, otwarte w 2006 roku, prezentuje przedmioty i materiały związane z funkcjonowaniem szpitala psychiatrycznego, który działał na wyspie do 1978 roku. Za stronę naukową odpowiadali profesorowie Diego Fontanari i Mario Galzigna, natomiast koncepcję przestrzeni opracowała architekt Barbara Accordi. Ekspozycja została podzielona na kilka części, obejmujących m.in. laboratorium, ambulatorium, materiały dydaktyczne, historię pacjentów i stosowane terapie, środki przymusu bezpośredniego, przedmioty wykonywane przez pacjentów, a także zagadnienia związane z funkcjonowaniem placówki, salę anatomiczną oraz wystawę fotograficzną.

Nazwa muzeum – „Museo del Manicomio” – odwołuje się do jego głównego założenia, jakim jest pokazanie, poprzez eksponaty i materiały objaśniające, izolującego i wykluczającego charakteru dawnego szpitala psychiatrycznego.

Muzeum jest czynne w czwartek w godzinach 14:00–17:30 oraz od piątku do niedzieli w godzinach 9:45–16:30. W dni świąt narodowych pozostaje zamknięte. Istnieje także możliwość zwiedzania codziennie po wcześniejszej rezerwacji wizyty z przewodnikiem.

Cena biletu wynosi 7 euro (normalny) oraz 5 euro (ulgowy – m.in. dla osób powyżej 65 lat, studentów i mieszkańców Wenecji). Wstęp bezpłatny przysługuje dzieciom do 14 lat, osobom z niepełnosprawnościami z opiekunami oraz w pierwszy piątek miesiąca dla mieszkańców Metropolii Weneckiej.

Bilety można kupić w recepcji, a zwiedzanie obejmuje także kościół, starą aptekę i prosektorium.

Historyczna apteka

W 1716 roku, kiedy na wyspie osiedlili się Ojcowie Szpitalnicy św. Jana Bożego, San Servolo było niewielkim klasztorem z prowizorycznym szpitalem, pozbawionym własnej apteki. Zarządzanie szpitalem wojskowym powierzono właśnie tym zakonnikom, znanym jako bonifratrzy, którzy posiadali doświadczenie jako farmaceuci, lekarze i chirurdzy.

Zakonnicy wykorzystywali niewielki teren pod uprawę ziół leczniczych. Na tej bazie mediolański aptekarz Alberto Sacchetti rozwinął działalność, która w krótkim czasie zapewniła placówce uznanie władz weneckich. Już w 1719 roku apteka na San Servolo została oficjalnie wyznaczona do zaopatrywania wojska w leki.

Wysoka jakość przygotowywanych preparatów została potwierdzona przez Kolegium Filozofów i Lekarzy w Padwie oraz przez chirurga floty weneckiej. Apteka funkcjonowała aż do zamknięcia szpitala w 1978 roku, który od XIX wieku działał już wyłącznie jako ośrodek psychiatryczny.

Kościół

Kościół znajdujący się na wyspie San Servolo był wielokrotnie przebudowywany i zmieniał się zarówno pod względem konstrukcji, jak i wystroju. Przełom nastąpił w 1752 roku, gdy Ojcowie Bonifratrzy powierzyli mistrzowi Gaetano Brunello Murerowi odbudowę świątyni. Kamień węgielny pod nowy budynek położono 9 marca 1759 roku, a do 1761 roku ukończono jego elewację.

Jesienią tego samego roku Jacopo Marieschi wykonał malowidła na sklepieniu nawy i prezbiterium, przedstawiające „Chwałę św. Jana Bożego przed Najświętszą Marią Panną” oraz „Trzy cnoty teologiczne”. W kolejnych latach kościół ponownie przebudowano – na początku XIX wieku dodano loggię oraz fasadę z dużym oknem zakończonym tympanonem, po bokach którego wznoszą się dwie dzwonnice, co stanowi rzadkie rozwiązanie w architekturze Wenecji.

Obecnie kościół jest częścią trasy zwiedzania Muzeum Azylu.

Park

Park na wyspie San Servolo, rozwijany przez stulecia, należy dziś do największych terenów zielonych w Wenecji i zajmuje około 38 000 m². Jego charakter tworzą przede wszystkim stare drzewa, z których część ma kilkaset lat. Już po zejściu na wyspę uwagę zwraca palma kanaryjska, a dalej można zobaczyć m.in. agawy amerykańskie, lipy, platany, sosny alpejskie czy wiekowe drzewa oliwne, uzupełnione gęstą roślinnością krzewów.

Przestrzeń ta pełni funkcję miejsca wypoczynku dla gości Centro Soggiorno, studentów oraz mieszkańców Wenecji, którzy przychodzą tu na spacery. Jednocześnie park jest wykorzystywany jako otwarta przestrzeń dla sztuki – znajdują się tu rzeźby i instalacje współczesnych artystów, tworzone specjalnie z myślą o tym miejscu.

Wyspa dzisiaj

Na wyspie działają dziś różne instytucje naukowe i edukacyjne. Znajduje się tu m.in. Fundacja Franca i Franco Basaglia, Uniwersytet Międzynarodowy w Wenecji, Europejskie Centrum Szkoleniowe ds. Planowania Projektów AICCRE oraz akademik przeznaczony dla doktorantów i studentów uczestniczących w wymianach międzynarodowych.

W latach 2008–2022 funkcjonowała tu również filia Akademii Sztuk Pięknych w Wenecji, a od 2012 roku działa Kolegium Międzynarodowe Ca’ Foscari. Sam Uniwersytet Międzynarodowy obecny jest na wyspie od 1995 roku. W 2025 roku dołączyło do nich Centrum Eksperymentalne Włoskiej Kinematografii, które otworzyło tu swoją filię poświęconą sztukom performatywnym i immersyjnym. W 2025 roku uruchomiono także centrum edukacji oceanicznej.